چگونه یك مقاله علمی بنویسیم؟
قسمت سوم – آخر
طریقه نگارش چكیده مقاله علمی برای ارائه در نشریات بین المللی
*چكیده مقاله: Abstract
در مجلات علمی، چكیده مقاله هم معنی خلاصه است. اما در لغت نامه این دو معنا تعریفی متفاوت دارند. بعضا در متون علمی هر دو به یك معنی بكار میروند. بطوریكه بعضی مجلات از یك لغت برای هر دو مفهوم استفاده مینمایند، البته این روش فراگیر نیست و بسیاری مجلات بین چكیده و خلاصه مقاله تمایز قائل هستند. (معمولا چكیده مقالهای كه قبل از ارسال اصل مقاله برای یك مجله ارسال میگردد، چكیده مقاله پیشین نامیده میشود كه با چكیدهای كه در پایان مجلات آورده میشود چكیده پسین تفاوت اساسی دارد).
چكیده یک مقاله قسمتی است كه خواننده بعد از جذب شدن توسط عنوان مقاله به آن نگاه كرده و آنرا میخواند، چكیده علاوه بر كوتاه بودن باید بطور معنیداری خلاصه شده و حاوی مطالب اصلی و مهمترین یافتههای مسلم مقاله باشد.
باید به مجلهای كه میخواهید برای آن مقاله بفرستید نگاه كرده و طول متوسط چكیدهها را از آن استخراج نمائید، علاوه براین باید به قسمت “توضیحاتی برای نویسندگان” رجوع كرده و اگر قوانین و ضوابط خاصی برای نوشتن چكیده در آن ذكر شده آنرا رعایت نمائید. مثلا معمولاً گفته میشود كه چكیده باید بین صد تا صد و پنجاه كلمه باشد.
* چكیده باید حاوی بخشهای زیر باشد:
- حقایق و اصول بكار برده شده
- روشها
- نتایج اصلی
- اهمیت نتایج و تعبیر و تفسیر آنها
چكیده هر مقالهای باید حاوی مطالب و حقایق یافت شده در كار تحقیقی، و مهمترین نتایج و میزان اهمیت كار انجام شده بوده ومعنی هر یك از یافتهها را بیان نماید. نباید در چكیده مطالبی رابیان نمود كه در مقاله نیامده است بلكه بایدیافته های مرتبط بامقاله را در برداشته و دقیق باشد. نباید در قسمت چكیده از عباراتی مثل “اهمیت یافتهها در این مقاله بحث شده است…” استفاده نمود زیرا اینعبارت و نظایر آن هیچگونه اطلاعاتی را به خوانندگان نمی دهند و غیر مفید هستند و فقط محدودیت استفاده از كلمات را برای شما بیشتر میكنند.(سقف 150 كلمه). بجای اینها باید یافتهها راذكر نموده و بیان كنید كه چرا این یافتهها مهم هستند.
چهار جزء اصلی هر چكیده عبارتند از:
1- یافتههایتان، یا چیزی كه قصد یافتن آنرا داشتهاید. این موضوع ممكن است قبلا در قسمت عنوان مقاله ذكر شده باشد.
2- اگر روشهای بكار برده شده در كار تحقیقی جالب هستند توضیحی راجع به آنها ذكر كنید در غیر اینصورت لزومی به اینكار نیست.
3- نتایج اصلی كار را همراه با تعابیراصلی آنها بصورت شفاف و واضح ذكر كنید. هرگز نباید از توصیفات مبهم استفاده نمائید. تعبیر و تفسیر از نتایج را براساس اهمیت، كاربرد و استنباط از آنها ذكر نمائید.
4- حجم یك چكیده نباید بیش از 150 كلمه باشد.
هر یك از موارد فوق را حداكثر در چند جمله ذكر نموده و از كلمات اختصاری كه در متن استفاده نمودهایدو یا خود آنها را مخفف كرده و به اختصار آورده اید، در قسمت چكیده استفاده ننمائید. در چكیده از اشكال و جداول استفاده ننموده و بهآنها آدرس هم ندهید. از عبارات ساده و مسلم همراه با مقادیر و اعداد استفاده كنید. مثلا بنویسید: “هشتادوشش درصد ( 86%) بیماران بعد از درمان سلامت خود را به دست آوردند”.
در چكیده جملات را طوری ننویسید كه نیاز باشد به منبعی آدرس بدهید ولی اگر لازم شد كه درچكیده به منبعی آدرس دهید باید تمام مشخصات منبع یعنی: زمان چاپ، نام نویسندگان، نام مجله و غیره راذكر كنید.
مقاله علمی ISI چگونه ارزیابی میشود؟
از جمله عوامل مورد ارزیابی و رعایت استانداردهای بانك اطلاعاتی ISI، كمیته علمی منتخب مجله، تنوع بینالمللی مقالههای چاپ شده درآن، نشر به موقع مجله و جایگاه نشر آن میباشد.
این گزارش حاوی اطلاعات ارزشمندی پیرامون مجلهها و رتبهبندی آنها میباشد. فاكتور تأثیر (Impact Faktor)، برای نخستین بار در سال 1995 و توسط بنیانگذار ISI گارفیلد Garfield مطرح شد و به سرعت به صورت دستورالعملی جهت گزینش بهترین مجلهها به كار رفت. حقیقت این است كه این فاكتور ابزار كاملی برای اندازه گیری كیفیت مقالهها نمی باشد، بلكه چون روش بهتری وجود ندارد و در حال حاضر نسبت به دیگر معیارها برای ارزیابی علمی از مزایایی برخوردار است، لذا عموماً مورد استفاده قرار میگیرد.
JCR بیش از 7500 مجله معتبر را در حدود 200 حوزه موضوعی از سال 1997 به بعد در بر میگیرد و با استفاده از آن میتوان مجلهها را در حوزههای تخصصی، طبقهبندی و شاخصهای رتبهبندی آنها را بررسی كرد. این گزارش در دو نسخه موجود است، نسخه علمی آن در بر گیرنده بیش از 5900 ژورنال علمی و نسخه علوم اجتماعی مشتمل بر 1700 ژورنال است. گزارش JCR از طریق Web of knowledge به شرط پرداخت وجه اشتراك قابل بررسی است.
ضریب تاثیر (IF) در یک مقاله علمی چیست؟
فاكتور تاثیر به صورت میانگین، تعداد ارجاعات به یك مورد قابل استناد (نظیر مقاله پژوهشی، مقاله مروری، نامه، یاد داشت، چكیده و..) در یك مجله علمی در طول زمانی معین تعریف شده است. فاكتور تأثیر، تعداد ارجاعات به مقالههای منتظر شده در دو سال قبل مجله تقسیم بر تعداد مقالههای منتشر شده در دو سال مذكور است. در مواردی فاكتور تأثیر مجله بطور میانگین (كه معدل فاكتور تأثیر طول دوران فهرست شدن آن مجله در ISI میباشد)، نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این شاخص مهمترین و در عین حال كاربردی ترین شاخص ارزیابی مجلهها از نظر ISI است. این عامل همه ساله توسط ISI بر مبنای ارجاعات به هر یك از مجلههای علمی آن محاسبه میشود و نتیجه در گزارش JCR منتشر میشود. این ضریب نه برای مقاله یا نویسنده بلكه برای مجله محاسبه میشود. محاسبه بر مبنای یك دوره سه ساله صورت میگیرد.
چگونه یك مقاله علمی ISI ارزیابی میشود؟
برای اینكه بتوانید یك مقاله بنویسید، لازم است در این زمینه اطلاعاتی داشته باشید. اگر این مقاله را برای مؤسسه اطلاعات علمی ISI مینویسید، احتمالاً برایتان مهم است كه بدانید این مقالهها چگونه ارزیابی میشود. امروزه ارزیابی مقالههای علمی یكی از دغدغههای جوامع علمی میباشد. مؤسسه اطلاعات علمیISI برای ارزیابی تحت پوشش فهرست نویسی خود، سه شاخص در نظر گرفته است: 1- فاكتور تأثیر گذار (IF): این شاخص مهمترین و در عین حال كاربردی ترین شاخص ارزیابی مجلهها از نظر ISI است.
2- شاخص فوری (Immediately): تعداد ارجاعات به مقالههای منتشر شده مجله در سال مورد ارزیابی تقسیم بر تعداد مقالههای منتشر شده در همان سال مجله مذكور است. این شاخص در حقیقت شیب رشد منحنی ارجاعات را بیان میكند. 3- شاخص نیمه عمر استناد(Cited Half-Life):نیمه عمر ارجاعات یا نیمه عمر استناد، تعداد سال هایی است كه از سال ارزیابی باید به عقب برگشت تا شاهد پنجاه درصد كل ارجاعات به مجله در سال مورد ارزیابی باشیم.
به عبارت دیگر، این شاخص مدت زمانی كه نیمی از كل استنادات به آن مجله صورت پذیرفته باشد را نشان میدهد و در حقیقت سرعت كاهش میزان ارجاعات به مجله را بیان میكند. بدیهی است كه وقتی مقالههای یك مجله ارزش خود را برای ارجاعات، زود از دست بدهند (مقالهها سطحی باشند و خیلی زود بی ارزش شوند)، تنها به مقالههای جدید مجله ارجاع داده میشود. این موضوع باعث میشود كه نیمه عمر ارجاعات به مجله كاهش یابد. بنابراین هر چه نیمه عمر ارجاعات به مجله بیشتر باشد، نشان میدهد كه ارزش مقالههای مجله در طول زمان بیشتر حفظ شده است و هنوز مورد ارجاع قرار میگیرند.
چگونه ارزش یک مجله بالاتر میرود؟
در مجموع هرچه نیمه عمر ارجاعات به یك مجله بیشتر باشد، ارزش مجله بالاتر میرود. در پایان هر سال، مجلههای تحت پوشش فهرست نویسی ISI كه در فهرست وبگاه علم (Web of Science=WOB) قرار گرفته اند، ارزیابی میشوند. معیارهای ارزیابی و سنجش همان شاخصهای ارزیابی ISI (سه شاخص اشاره شده دربالا) میباشند.
نتایج این ارزیابی نیز درگزارشهای ارجاع مجله JCR هر سال جهت اطلاع عموم اعلام میشود. در بین فاكتورهای بالا، فاكتور تأثیر، كاربردی ترین شاخص میباشد و امروزه به طور گستردهای در درجهبندی و ارزیابی مجلههای مورد استفاده قرار میگیرد. این فاكتور در حقیقت توانایی مجله و هیأت تحریریه آن را در جذب بهترین مقالهها نشان میدهد.
بانك اطلاعات ISI، مركزی برای فهرست نمودن و پوشش دادن جامع مهمترین مجلههای علمی منتشره در دنیا به منظور تبادل اطلاعات میان پژوهشگران مختلف میباشد. پر واضح است كه منظور از پوشش جامع، فهرست نمودن كل مجلههای علمی منتشر شده در جهان نمی باشد. چرا كه از طرفی مقرون به صرفه نیست و از طرف دیگر تمام مجلههای نشر یافته در جهان از استانداردهای ISI پیروی نكرده اند و از غنای علمی لازم برخوردار نیستند. ارزیابی مجلههای علمی ISI به طور مستمر و مداوم هر دو هفته صورت میگیرد.
ارزیابی كنندگان ISI در حدود 2000 عنوان جدید را سالانه مورد ارزیابی قرار داده و تنها 10 تا 12 درصد از مجلههای علمی ارزیابی شده، انتخاب میشوند. هر مجله علمی قبل از انتخاب شدن و فهرست شدن در ISI یكسری مراحل ارزیابی را پشت سر میگذارند.
از جمله عوامل مورد ارزیابی و رعایت استانداردهای بانك اطلاعاتیISI، كمیته علمی منتخب مجله، تنوع بینالمللی مقالههای چاپ شده درآن، نشر به موقع مجله و جایگاه نشر آن میباشد. لازم به ذكر است كه هیچ یك از این عوامل به تنهایی مورد بررسی و ارزیابی قرار نمی گیرد، بلكه با بررسی مجموع عوامل، یك امتیاز كلی داده خواهد شد.
از جمله مواردی كه در ارزیابی مجله مورد توجه قرار دارد این است كه:
عنوان مقاله ها، چكیده و كلمات كلیدی باید به زبان انگلیسی باشد همچنین توصیه میشود كه منابع نیز به زبان انگلیسی نوشته شوند. اگر چه اطلاعات علمی مهم به تمامی زبانها به چاپ میرسد، اما موارد ذكر شده باید به زبان انگلیسی باشد تا تحت داوری و ارزیابی ISI قرار گیرد؛ زیرا ارزیابی كنندگان مجلههای علمی در ISI نمی توانند عناوین و منابع بكار رفته در مقالهها را به زبان انگلیسی ترجمه كنند.
داوری علمی و تخصصی مقالههای چاپ شده در مجله توسط داوران نام آشنای علمی از جمله عمده ترین موارد مورد توجه ارزیابی كنندگان میباشد كه گویای اعتبار و غنای علمی مجله است. سه پایگاه WOS، EST و JCR از معتبرترین پایگاههای علم سنجی هستند كه توسط مؤسسه اطلاعات علمی ISI تهیه و روز آمد سازی میشوند.
پایگاه (Essential Science Indicators (ESI بر مبنای دورههای زمانی 10 ساله، به ارائه آمار در قالب شاخصهای تعیین شده تولید علم میپردازد: از جمله رتبه علمی كشورها بر اساس تعداد تولیدات علمی، تعدا كل استنادها و نسبت استناد به تولیدات علمی. در پایگاه Web of Science (WOS) امكان جستجو و استخراج اطلاعات در طول دورههای زمانی مختلف بر اساس شاخصهای گوناگون علم سنجی وجود دارد.
پایگاه (JCR (Journal citation Reports به ارائه گزارش استنادی نشریهها میپردازد. از طرفی تعداد نشریه هایی كه هر كدام از این پایگاهها نمایه میكنند نیز با دیگری متفاوت است.
بهترین معیارهای ISI برای نمایه كردن مجلهها چیست؟
در سایتISI چهار مورد به عنوان ملاكهای اصلی نمایه شدن مجله آمده است كه عبارتند از:
1- زمانبندی نشر، تعریف شده باشد یعنی معلوم باشد كه فصلنامه است، ماهنامه است یا… و در موعد معین هم آماده شود.
2- فرآیند داوری برای مجله تعریف شده باشد.
3- قواعد نشر بینالمللی را رعایت كند. برای مثال، عنوان مجله گویای محتوای آن باشد.
4- مقاله به هر زبانی كه باشد مهم نیست ولی چند مورد در آن باید به زبان انگلیسی باشد كه عبارتند از: اسامی نویسندگان، عنوان، چكیده و كلمات كلیدی و حتی الامكان منابع و مآخذ هم انگلیسی باشد.
موارد فرعی هم وجود دارد كه شامل این موارد است:
1- مجله باید حوزه بینالمللی داشته باشد و به یك حوزه جغرافیایی خاص تعلق نداشته باشد.
2- در حوزه آن مجله، ترجیحاً مجله مشابه نباشد یا اگر هست آن مجله معیار برتری نسبت به آنها داشته باشد.
3- افراد به وجود آورنده آن حتی الامكان افراد شناخته شدهای باشند.
4- افراد به وجود آورنده، توزیع جغرافیایی مناسبی داشته باشند مثلاً همه ایرانی نباشند.
البته موارد فرعی، نمره اضافه دارد و در قبولی یا رد مجله از طرفISI نقش بازی نمی كند.
موسسه ISI و چگونگی ارسال مقاله علمی به این مركز
موسسه اطلاعات علمی (Institute for Scientific Information):
بانك اطلاعات ISI مركزی برای فهرست نمودن و پوشش دادن جامع مهمترین مجلات علمی منتشره در دنیا به منظور تبادل اطلاعات میان پژوهشگران مختلف میباشد. شمار مجلات ISI ثابت نیست. یك مجله ممكن است در یك زمان٬ از مجلات ISI محسوب شود٬ اما به دلیل كاهش بار علمی٬ بعداً از لیست مجلات ISI كنار گذاشته شود. در حال حاضر بیش از ۱۶۰۰۰ مجله٬ در لیست ISI قرار دارند. هر ساله ۲۰۰۰ مجله جدید مورد ارزیابی قرار میگیرد و حدود ده درصد آنها به لیست ISI اضافه میشوند.
هر مجله علمی قبل از انتخاب شدن و فهرست شدن در ISI یكسری مراحل ارزیابی را پشت سر میگذارد. ازجمله عوامل مورد ارزیابی و رعایت استانداردهای بانك اطلاعاتی ISI، كمیته علمی منتخب مجله، تنوع بینالمللی مقالات چاپ شده در آن، نشر به موقع مجله و جایگاه نشرآن میباشد.
لازم به ذكر است كه هیچ یك از این عوامل به تنهایی مورد بررسی و ارزیابی قرار نمی گیرد بلكه با بررسی مجموع عوامل یك امتیاز كلی داده خواهد شد. از جمله مواردی كه در ارزیابی مجله مورد توجه قرار دارد این است كه عنوان مقالات، چكیده و كلمات كلیدی باید به زبان انگلیسی باشد همچنین توصیه میشود كه منابع نیز به زبان انگلیسی نوشته شوند.
اگر چه اطلاعات علمی مهم به تمامی زبانها به چاپ میرسد اما موارد ذكر شده باید به زبان انگلیسی باشد تا تحت داوری و ارزیابی ISI قرار گیرد زیرا ارزیابی كنندگان مجلات علمی در ISI نمی توانند عناوین و منابع بكاررفته در مقالات را به زبان انگلیسی ترجمه كنند. داوری علمی و تخصصی مقالات چاپ شده در مجله توسط داوران نام آشنای علمی از جمله عمده ترین موارد مورد توجه ارزیابی كنندگان میباشد كه گویای اعتبار و غنای علمی مجله است.
ارجاع به خود یا self citation چیست؟
اگر منابع ذكر شده در مقاله علمی٬ پژوهش نویسندگان خود مقاله باشد٬ این كار از ارزش مقاله میكاهد زیرا جنبه بینالمللی بودن آن را ضعیف میكند. درجه ارجاع به خود مجلات ISI معمولا كمتر از ۲۰٪ است.
ضریب تاثیر یا درجه تاثیر یا Impact factor چیست؟
این عامل همه ساله توسط ISI برمبنای ارجاعات به هر یك از مجلات علمی آن محاسبه میشود و نتیجه در گزارشات ارجاع مجله یا Journal Citation Reports یا به اختصار JCR ٬ منتشر میشود. این ضریب٬ نه برای مقاله یا نویسنده٬ بلكه برای مجله محاسبه میشود. محاسبه برمبنای یك دوره سه ساله صورت میگیرد. فرضا اگر در سال ۸۴ جمعا ۴۰ ارجاع به یك مجله صورت گرفته باشد و در آن مجله در سال ۸۲ تعداد ۲۶ مقاله و در سال ۸۳ تعداد ۲۴ مقاله چاپ شده باشد٬ ضریب ارجاع آن مجله٬ از تقسیم ۴۰ بر ۵۰ به دست میآید كه ۸/۰ است. یعنی به طور متوسط٬ هر مقاله آن نشریه ۸/۰ مرتبه مورد استناد مقالات دیگر قرار گرفته است.
ISI بودن یك مجله را چگونه تعیین كنیم؟
بهترین راه٬ مراجعه به سایت هایی نظیر تامسون است. زیرا همچنان كه گفته شد٬ هم تعداد مجلات زیاد است و هم ISI محسوب شدن یك مجله ممكن است همیشگی نباشد.هر نشریه با هر امتیاز علمی در كشور چاپ شود اگر ضریب تأثیرش صفر باشد، در این پایگاه قرار نمی گیرد. متأسفانه، در حال حاضر تمامی نشریات ایرانی دارای ضریب تأثیر صفر بوده و جایی در این پایگاه ندارند.
ISC چیست؟
ISC یا همان پایگاه استنادی علوم جدید و تكنولوژی كه همانند ISI دارای مقالات دانشمندان است كه خوشبختانه در ایران نیز چنین پایگاهی تاسیس شده است وهم اكنون به فعالیت میپردازد.
معیار اصلی ورود مجلات به نمایههای سه گانه ISI چیست؟
بر اساس قانون تجمع گارفیلد متون هسته برای تمامی رشتههای علمی بیش از 1000 مجله نیست. همچنین مطالعهای از سوی گارفیلد بر روی پایگاه اطلاعاتی اِس.سی.آی (Science Citation Index) نشان داده است كه 75% ارجاعات در كمتر از 1000 عنوان مجله شناسایی شدند.
حال اگر لازم نباشد كه یك نمایه استنادی چند رشتهای جامع بیشتر از چندهزار مجله را پوشش دهد، این مجلات را چگونه باید برگزید؟
هر چند برخی شائبه تاثیر پذیری این امر از سیاست و… را مطرح میكنند ولی نظر ISI Thomson چیز دیگری است. یعنی هزینه- كارآیی. گارفیلد خود میگوید: چون مساله پوشش، وجهی عملا اقتصادی دارد، معیار برای آنچه انتخاب میشود، هزینه-كارایی است. هدف هزینه – كارآمدی یك نمایه به حداقل رسانیدن هزینه در ازای شناسایی یك مدرك مفید و به حداكثر رسانیدن احتمال دستیابی به یك مدرك مفید منتشره است. یك نمایه هزینه- كارآمد باید پوشش دهی خود را تا حد امكان محدود به آن مداركی نماید كه ممكن است افراد مفیدشان بدانند. به زبان ساده ISI Thomson مجلاتی را نمایه میكند كه احتمال استناد به آنها بیشتر باشد.
چه شاخصی میتواند صلاحیت ورود دیگر مجلات به جمع مجلات منبع ISI Thomson را تایید كند؟
جواب بسیار ساده است: فراوانی استناد به مجلات در منابعی كه پیشتر در این نمایه وارد شده اند.اگر دانشگاهها میخواهند مجلات خود را در نمایههای سه گانه ISI Thomson وارد كنند، علاوه بر رعایت ضوابط عمومی مانند وضعیت نشر، كیفیت مقالات، تركیب سردبیری و تحریریه و… باید در جستجوی راهكارهایی باشند كه به مجلات آنها از سوی مجلات منبع ISI Thomson، استناد شود. شاید یكی از راهها تشویق محققان دانشگاه در استناد به مدارك مجلات داخلی، در مقالات ارسالی به مجلات تحت پوشش نمایههای سه گانه ISI Thomson باشد.
پیوستن پایگاه استنادی علوم ایران به ISI :
رئیس كتابخانه منطقهای علوم و تكنولوژی گفت: پیوستن ISC به ISI با هدف افزایش سهم تولیدات علمی ایران در جهان در نشستی با حضور مسئولین ISI در كتابخانه منطقهای بررسی شد. با توجه به اینكه تمامی خصیصههای ISI در ISC نیز وجود دارد، كتابخانه منطقهای علوم و تكنولوژی شیراز كه متولی ایجاد ISC (پایگاه استنادی علوم و تكنولوژی) در كشور است، برای درج شدن مجلات بیشتری به زبان فارسی در ISI و ایجاد ارتباط بیشتر ISC با ISI تلاش میكند.
با برقراری پیوند علمی میان ISI و ISC شناسایی علم به زبان فارسی در سطح بینالمللی بیشترمی شود و سهم ایران از تولیدات علمی دنیا بیشتر خواهد شد. هم اكنون بیش از 6 هزار مقاله توسط مجلات معتبر در ISC تولید میشود اما انعكاس این تولیدات علمی در سطح بینالمللی كم است كه با درج تعدادی از مجلات در ISI بازتاب علمی ایران در جهان بیشتر میشود.
وی با بیان اینكه هم اكنون 25 مجله ایرانی توسط ISI شناسایی شده و نمایه میشود، افزود: در حال حاضر تلاش میشود این تعداد به 500 مجله افزایش یابد. مسئول راه اندازی ISC در ایران با بیان اینكه ایران چهارمین كشور دارای مطالعات استنادی علوم بر پایه ISI است، گفت: كشورهای ژاپن و چین نیز توانسته اند مجلات خود را به همین روش در ISI درج كنند.
گفتنی است كتابخانه منطقهای علوم و تكنولوژی شیراز چندی پیش مأمور راه اندازی پایگاه استنادی علوم ایران و جهان اسلام شد. این مركز هم كانون در تلاش برای سنجش تولیدات علمی در كشورهای اسلامی، رتبهبندی نشریات كشورهای اسلامی، تولید نمایه استنادی علوم كشورهای اسلامی به منظور توسعه ISC در میان تمامی كشورهای اسلامی و پیوند دادن ISC به ISI است.
لیست ژورنالهای ISI
http://science.thomsonreuters.com/mjl/
منبع: ایران کنفرانس
